حضور برخی از شاهان و پهلوانان شاهنامه فردوسی دردیوان حافظ

تدوین : محمد رضا رضایی

 (قسمت اول )

حافظ ستارۀدرخشان ادبیات ایران و الماس تراش و مینیا توریست کلمات ادبی و مفاهیم اجتماعی ، فلسفی ، و عرفانی است، در خصوص این نابغه ، بزرگان و ادیبان وطن، کتاب ها نوشته و سخن های فراوان گفته اند . نگارنده قصد تحلیل شاهنامه فردوسی و یا شرح ادبیات حافظ را ندارد. اما در خصوص تأثیر شاهنامه بر حافظ و یا برداشت حافظ از شاهنامه، فهرست وار نکاتی را تقدیم می دارد. حافظ این مرد بزرگ ادب فارسی شاهنامه فردوسی و سایر شاهنامه ها را مطالعه کرده و از سرگذشت و زندگی و جنگ و صلح برخی از شاهان و پهلوانان شاهنامه توانسته نتایج مورد نظر خود را دریابد  و هنرمندانه در غزلیات بی همتای خود جای دهد که به اختصار به چند مورد آن می پردازیم .

۱-       ( جمشید ، جم ، جام )

جمشید پسر تهمورث چهارمین پادشاه پیشدادی است این اسم از جم و  شید ترکیب شده  جم در پهلوی ییم می باشد  که به صورت یم و بعد در فارسی به شکل جم درآمده در اوستا به معنی همزاد است . جم چهرهای درخشان داشته و باصفت شید ترکیب شده یعنی پسر خورشید یا خورشید گونه چون شید معنی خورشید و نورانی هم می دهد ، در اساطیر ایرانی آمده است که جمشید به دانشمندان دستور داد برای کنترل سرزمین های خود ( جهان ) وسیله ای بسازند تا او بتواند با آن وسیله همه جهان و مردمان آن را کنترل کند . این وسیله به صورت جامی ساخته شد که در آن ، جهان یا سرزمین های جمشید را به هفت قسمت تقسیم کرده و نشان می داد . تنها او با رمزی که از دانشمندان یاد گرفته بود می توانست از طریق این جام از مردمان سرزمین های خود آگاهی پیدا نماید این است. که این جام را جام جهان نما یا جام جهان بین و گیتی نما یا جام جمشید نامیده اند .

جمشید سپس قصد جاویدان شدن کرد از این رو از دانشمندان خود خواست تا ماده ای فراهم آورند. و درون این جام بریزند تا او بنوشد.  وجاودان بماند ، چیزی که برای او میسر نشد . در شاهنامه فردوسی این جام در اختیار کیخسرو است و هیچ شاهی این وسیله را نداشته و ندارد و به غیر از او هیچ کس صاحب جام جهان نما نیست بدین لحاظ در شاهنامه فردوسی سخنی از جام جمشید دیده نشده ، جمشید در شاهنامه پادشاهی قدرتمند و تواناست و دستاورد های علمی ، فرهنگی و تمدنی فراوانی از خود بجای گذاشته و موجب آبادانی و ترقی سرزمین خود گردیده است. اما در آخر عمر دچار خود بینی و غرور گردید. و از مردم خواست تا او را به جای یزدان ستایش کنند . همین موجب شد تا فرّه ایزدی از او دور گردید. و در جنگی به دست ضحاک تازی به هلاکت رسید . این توضیح اندک ما را رهنمون می شود. که چطور خواجه بزرگ شیراز در غزلیات خود از جم ، جمشید و جام و سر گذشت و کارهای وی برداشت های خاص خودرا نموده است . برای درک صحیح ابیات حافظ، باید از سرگذشت شاهان و پهلوانان شاهنامه که در دیوان حافظ نام برده شده آگاهی داشت ، همانطور که حافظ آگاهی داشته و ما را به مطالعه شاهنامه فرا می خواند ، نمونه ای از ابیات خواجه در مورد جمشید  جم و جام :

گفتم ای مسند جم جام جهان بینت کو         

                                     گفت  افسوس که آن دولت بیدار  بخفت (۱)

بیفشان جرعه ای برخاک و حال اهل دل پرس    

                                که از جمشید و کیخسرو فراوان داستان دارد(۲)

دلی که غیب نمای است و جام جم دارد            

                                         زخاتمی که دمی گم شود چه غم دارد(۳)

آن کس که به دست جام دارد               

                                                         سـلطـانـی جـم مـدام دارد (۴)

سرود مجلس جمشید گفته اند این بود          

                                         که جام باده بیاور که جم نخواهد ماند(۵) 

به سِرِّ جام جم آنگه نظر توانی کرد               

                                            که خاک میکده کحل بصر توانی کرد(۶)

شکوه سلطنت و حسن کی ثباتی داد             

                                   زتخت جم سخنی مانده است و افسرکی(۷)

بـده جـام می و از جـم مـکن یـاد          

                              که می داند ؟ که جم کی بود و کی کی(۸)

ای که در کوی خرابات مقامی داری        

                                 جم وقت خودی ار دست به جامی داری(۹)

گوهر جام جم از کان جهانی دگر است        

                                      تـا تمنا ز گِل کوزه گـران می داری !(۱۰)

جایی که تخت و مسند جم می رود به باد     

                           گر غم خوریم خوش نبود به که می خوریم(۱۱)

جمشید جز حکایت جم از جهان نبرد        

                                       زنـهـار دل مبـد بر اسباب دنیـوی(۱۲)

ای حـافظ ار مراد میسر شدی مدام       

                                   جمشید دور نماندی ز تخت خویش(۱۳)

چه خوش گفت جمشد با تاج و گنج        

                                      کـه یک جـو نیـرزد سـرای سپنج(۱۴)

سالها دل طلب جام جم از ما می کرد    

                             آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می کرد(۱۵)

توضیحات : ———————————————————-

۱ –  دیوان حافظ ، دکتر غنی _ قزوینی غزل  ش۸۱   ۲ –  غزل ش ۱۲۰   ۳ –  غزل ش ۱۱۹

۴ – غزل ش ۱۱۸         ۵ – غزل ش  ۱۷۹      ۶ – غزل ش  ۱۴۴        ۷ –  غزل ش ۴۳۰    

۸ –  غزل ش ۴۳۱       ۹ –  غزل ش ۴۴۸      ۱۰- غزل ش ۴۵۰        ۱۱- غزل ش ۳۷۲     

۱۲ – غزل ش ۴۸۶    ۱۳ – غزل ش ۲۹۱      ۱۴ – ساقی نامه حافظ     ۱۵ – غزل ش ۱۴۳