«زنان شاهنامه فردوسی» 

زنان در شاهنامه به پنج گروه یا دسته تقسیم می­شوند:

  1. زنان نامدار و سرشناس و تأثیرگذار
  2. زنان تأثیرگذار سرشناس بدون نام
  3. دایه­ها و کنیزکان بی­نام
  4. زنان جادوگر و جادو صفت در شاهنامه
  5. موجودات پری­روی یا پریوش بی­نام

 

جدول ۱. زنان نامدار و سرشناس و تأثیرگذار

ردیف        نام       نقش های اجتماعی،سیاسی،خانوادگی

۱          آذرمیدخت، دختر خسروپرویز پادشاه ساسانی           

۲          آزاده ،  کنیز، بهرام گور

۳          آرزوی ، دختر شاه یمن، همسر سلم

۴          آزادخوی ، دختر شاه یمن، همسر تور

۵          آرزو ، دختر گُهر فروش، زن بهرام گور

۶          ارنواز، خواهر جمشید که ضحاک او را اسیر و به زنی گرفت

۷          اسپینوی ، نیز تژاو

۸          بانو گشسب ، دختر رستم، همسر گیو، مادر بیژن

۹          همای ، دختر بهمن، پادشاه ایران چهرآزاد

۱۰       به آفرید ، دختر گشتاسب، خواهر اسفندیار، اسیر دربند جاماسب

۱۱       پوراندخت ، دختر خسرو پرویز، پادشاه ساسانیان

۱۲       تهمینه ، دختر پادشاه سمنگان، همسر رستم، مادر سهراب

۱۳       جریره ، دختر پیران ویسه، همسر سیاوش، مادر فرود

۱۴       چهرآزاد ، لقب دختر بهمن، همای شاه ایران

۱۵       خاتون ،  همسر خاقان چین

۱۶       دلفروز ، زن شاپور

۱۷       دلارای ، زن دارا، مادر روشنک

۱۸       رودابه ،    دختر مهراب شاه کابل، همسر زال، مادر رستم

۱۹       روشنک ، دختر دارا، زن ایرانی اسکندر

۲۰       زهره، همسر گازُری که داراب را از آب گرفت و پرورش داد

۲۱       سپینود ، دختر شنگل پادشاه هند، زن بهرام گور

۲۲       سودابه ، دختر شاه هاماران، زن کاوس

۲۳       سُوسنک ، ندیم بهرام گور

۲۴       سیندخت ، همسر مهراب شاه کابل، مادر رودابه، همسر زال

۲۵       سَهی ، دختر شاه یمن، همسر ایرج

۲۶       شنبلیه ، دختر کوچک برزین دهقان، زن بهرام گور

۲۷       شهرناز ، خواهر جمشید شاه که ضحاک وی را تصاحب و به زنی گرفت

۲۸       شهربانو اِرم ، همسر رستم، مادر فرامرز

۲۹       شیرین ، زن خسرو پرویز شاه ساسانی

۳۰       فرانک ، همسر آبتین، مادر فریدون شاه

۳۱       فرانک ، نام دختر دوم برزین دهقان، زن بهرام گور

۳۲       فرنگیس ، دختر افراسیاب، همسر سیاوش، مادر کیخسرو

۳۳       کتایون ، دختر قیصر روم، همسر گشتاسب، مادر اسفندیار

۳۴       گُردآفرید ، دختر گژدهم، خواهر هجیر

۳۵       گُردیه ،  خواهر بهرام چوبینه، سردار سپاه، زن خسروپرویز

۳۶       گلناز، کنیز اردوان، ندیم اردشیر

۳۷       گلشهر،  همسر پیران ویسه، مادر جریره

۳۸       مالکه ، دختر طائر عرب، دختر عمه شاپور ذوالاکتاف و همسر او

۳۹       ماه آفرید ، دختر بزرگ برزین دهقان، زن بهرام گور

۴۰       ماه آفرید ، مادر منوچهر

۴۱       مریم ، دختر قیصر روم، همسر خسروپرویز

۴۲       مشکناز ، دختر آسابان، زن بهرام گور

۴۳       مشکینک ، دختر آسیابان، زن بهرام گور

۴۴       منیژه ،  دختر افراسیاب، همسر بیژن

۴۵       مهرک ،  کنیز انوشیروان

۴۶       ناهید ،  دختر فیلپوس، زن داراب، مادر اسکندر، نام دیگرش کتایون

۴۷       نوشه ،  دختر نرسی، زن طائر عرب

۴۸       همای ،  دختر گشتاسب، خواهر اسفندیار در بند ارجاسب

جدول ۲. زنان تأثیرگذار بدون نام در شاهنامه فردوسی

ردیف مشخصات و نقش آن­ها
۱ دختر ایرج از ماه آفرید
۲ همسر سام، مادر زال
۳ دختران کاوس شاه از سودابه
۴ زن کاوس، مادر سیاوش با صفت خوب چهر از نژاد گرسیوند
۵ دو دختر قیصر روم که زن میرین و اهرن از بزرگان روم شدند خواهران کتایون
۶ دختر شاه فریان که زن پسر قیدافه پادشاه اندلس شد
۷ زن ساسان، پسر بهمن
۸ دختر بابک، همسر ساسان، مادر اردشیر بابکان
۹ زن هفتواد
۱۰ دختر هفتواد
۱۱ دختر اردوان، زن اردشیر، مادر شاپور اول
۱۲ دختر مهرک، زن شاپور، مادر هرمز
۱۳ مادر شاپور ذوالاکتاف
۱۴ دختر آسیابان، زن بهرام گور
۱۵ دختر دهقان، زن قباد، مادر نوشیروان
۱۶ دختر خاقان، زن نوشیروان، مادر هرمز
۱۷ همسر مسیحی نوشیروان، مادر نوشزاد
۱۸ دخترخاقان، همسر بهرام چوبینه
۱۹ دختر خاقان که به دست شیرکی کشته شد
۲۰ مادر گو و طلخند همسر جمهور و بعد برادرش مای فرمانروایان هند
۲۱ همسر مهربان فردوسی

 

جدول ۳. دایه‌ها و کنیزکان در شاهنامه

ردیف نقش و مشخصات کنیزکان در شاهنامه فردوسی
۱ دایه همسر سام
۲ سه زیبا روی همیشه همراه سیندخت همسر مهراب شاه کابل
۳ کنیزکان پنج­گانه، رودابه فرزند سیندخت و مهراب همسر زال
۴ زنی که واسطه عشق و ازدواج بین زال و رودابه بود
۵ پرستندگان شاه هاماوران
۶ پرستندگان فرود
۷ دایه منیژه دختر افراسیاب همسر بیژن
۸ کنیزکان کیخسرو
۹ دایه همای چهرآزاد شاه ایران
۱۰ کنیزکی که بر اردشیر عاشق شد و با او از بند اردوان گریخت
۱۱ دایه مالکه دختر طائر عرب
۱۲ کنیزکی که ایرانی بود و شاپور ذوالاکتاف را از بند قیصر روم رهانید و با او به ایران آمد
۱۳ کنیزک چنگ زن در داستان بهرام گور
۱۴ مادر کودک کفش­گر معاصر بهرام گور

 

جدول ۴. زنان جادوگر و جادو صفت در شاهنامه

ردیف نقش زنان جادو در شاهنامه
۱ زن جادو صفت هم دست سودابه در داستان سیاوش
۲ زن جادوگر در هفت خان رستم
۳ زن جادوگر در هفت خان اسفندیار

 

جدول ۵. زنان پری روی یا پریوش در شاهنامه

ردیف نقش و مشخصات پری رویان در داستان­های شاهنامه
۱ پری در داستان بیژن و منیژه از زبان گرگین در گزارش به کیخسرو
۲ پری در داستان بهرام چوبینه که راهبری او را داشت
۳ پری با سروشی که بر فریدون فرود آمد و کرداری حوری­وش داشت

 

برخی از القاب و صفاتی که برای زنان در شاهنامه فردوسی آمده است:

آهسته گوی، آرایش روزگار، آرام دل، آرام جان، آزاده سرو، اَبرو کمان، افسر بانوان، بُت، بهشتی روی، بهشتی خوی، باغ بهار، به بالا چو ساج، پاکیزه، پری رخ، پریچهره، پوشیده رخ، پارسا زن، پُر نگار، خوب روی، خوب چهر، خوب رخ، خورشید رخ، دل پاک، دو زلف شب، دلبر، دلارام، سیمبر، سیم ساق، سرو صنوبر، سرو بُن، سیه چشم، سیه نرگس، سیمین تن، شیر زن، عروس، فرخنده، گلبرگ رخ، گل رخسار، گل اندام، گلنار رخ، لاله رخ، لاله جبین، ماه دیدار، ماه طلعت، مهربان، ماه رخ، ماه روی، مشکین کمند، مشکبو، نرگس، نازنین، نازپرورد، نیک زن، نیک خواه، ناردان لب.

 

منابع:

شاهنامه فردوسی اتابکی ۴جلد

فردوسی زن و تراژدی ناصر حریری