گفتار دوم :

مهمترین کاروانسراها ی شهر همدان

     کاروانسراهای درون شهری همدان را می توان به دو دسته «درون بازار( تجاری ) »و «خارج از بازار (کاروانی )» دسته بندی کرد.

 در کاروانسراهایی که در خارج از بازار قرار داشته اند ، غالباً مسافران و حیوانات در آن بیتوته می کرده اند و اغلب این کاروانسرا ها در کنار شاهراه های ورودی  و در گذر گاههای نسبتاً وسیع و سرباز شهر قرار داشته اند ، مانند کاروانسرای اسمعلی خان در راسته اسمعلی خان،

کاروانسراهای درون بازار اتکای بیشتر به پذیرش مسافران و بازرگانان در طبقات فوقانی داشته است ، و بازرگانان بومی درحجره های طبقه هم کف سکونت داشته اند .

«اکثر کاروانسراهای کاروانی – تجاری دارای حیاط مرکزی هستند و حجره ها در دو طبقه و پیرامون حیاط مرکزی ، بنا شده اند که حجره های طبقه پایین به عرضه کالا اختصاص و طبقه بالا مخصوص استراحت و خواب کاروانیان بوده است . [۱]»

     جکسون که در سال ۱۲۸۱ ش از همدان دیدن کرده و در سفرنامه خود ازموجودیت  پنجاه کاروانسرا در این شهر  ، بدون ذکر نام آنها سخن به میان آورده است [۲]. محمد ابراهیم زارعی اسامی ۳۶ کاروانسرا را به ترتیب زیر ذکر کرده است .

 ۱-سرای قلمدانی ۲- سرای حسین خانی ۳- سرای گلشن ۴- سرای حاج میرزا کاظم ۵- سرای سبزواری (ابوطالب)  ۶- سرای حاج صفرخان ۷- سرای تحدید [ مراد : تحدید امر تریاک ]        

 ۸ – سرای نو ۹- سرای افتخاری ۱۰ – سرای قبله ۱۱- سرای شریفیه ۱۲- سرای نصرالله بیگی ۱۳- سرای پیغمبر  ۱۴ – سرای مطلب ۱۵ – سرای قدسیه ۱۶ – سرای بانک ۱۷- سرای حاج ملا یوسف ۱۸- سرای حاج رضا ۱۹-  سرای روحیه ۲۰-  سرای دالان دراز ۲۱- سرای آهن فروشها ۲۲- سرای یعقوب یاری ۲۳- سرای نهاوندیها ۲۴- سرای رنگرزها ۲۵- سرای مازوچی         

۲۶  – سرای حافظیه ۲۷- سرای سید علی قربان ۲۸- سرای نیلی ۲۹ – سرای حاج هادی          ۳۰  – سرای گمرک ۳۱- سرای مصطفی قلی خان

* سراهای تخریب شده عبارتند از :

 ۳۲- سرای سینا (مرغیها) ۳۳- سرای حاج محمد ابراهیم بیگ ۳۴- سرای چاله انبار

۳۵ – سرای حاج فضل الله ۳۶- سرای حاج خدا کرم . [۳]

هادی گروسین  در کتاب «بازار و پیشه های همدان» منتشره در سال ۱۳۷۵ ش اسامی ۱۲۰ و در کتاب زیر چاپ جستارهایی در زیست بوم و تاریخ معاصر همدان  این تعداد را به ۱۲۳کاروانسرا  رسانده ، و معتقد است : « تعداد آنها از این هم بیشتر بوده است . زیرادر پی خیابان کشی ها ،و گذشت ایام و احداث بناهایِ مسکونی به جای آنها از اوایل دورۀ پهلوی تا به امروز اسامی بسیاری از آنها به بوتۀ فراموشی افتاده است.»[۴]  و اسامی آنها را به تفکیک محل های ااستقرار ، به شرح ذیل  آورده است:

* کاروانسراهای خیابان شِوِرین / شهداء :

  • علی اصغرمغربی ، روبروی کاه فروشها ، به جایش مغازه هایی احداث کرده اند.
  • حاج غلامرضا سالک ، جنب کاروانسرای علی اصغر مغربی .
  • مغربی ( حاج رضا مغربی ) ، پشت کاروانسرای حاج غلامرضا سالک توی کوچۀ رنگرز ها
  • حاج ابولقاسم ، واقع در پل پهلوانها
  • شهیدی ، روبروی کاه فروش ها ، به جایش مغازه هایی احداث شده است .
  • حاج محمد ترابی ، جنب کاروانسرای شهیدی ، اکنون بنگاه علاقبندیان است
  • ابوالقاسم صداقت ، پایین تر از کاروانسرای ترابی ، ویران شده
  • سید محمد ،نبش کوچۀ مدرسۀ آخوند
  • -شهبازی / حاج حسین میرزا جانی ، اواسط خیابان محل فروش بار
  • حاج حسین ورکانه ای / کمره ای ، نبش بازارچه مصلی ، توقف گاه اتومبیل
  • فراش باشی / شانه سازها / قاسم خان ، محلۀ پای مصّلی، (در حملۀ بختیاری ها به همدان و هجوم به قریۀ شورین که محل استقرار امیر افخم قراگزلو و طرفدار شورش سالار الدوله بود، چندی محل استقرار بختیاری ها بوده است) .
  • حاج رضا سیبی ، نبش دیگر بازارچه مصلّی ، در حال حاضر مرکز گارگاه شیرینی پزی است
  • حسین صفدر ، جنب کاروانسرای حاج رضا سیبی
  • اِ سمعلی ، پای مصلّی ،ویران شده و اثری از آن بجا نمانده است
  • قدیمی ، ویران شده و اثری از آن باقی نیست
  • نوبیل ، در محلۀ پای مصلّی (که در جنگ جهانی اول مرکز فروش و انبار نفت بوده ، بعداً انبلر کشاورزی می شود سپس به تخته بری تبدیل می گردد ، اکنون ویرانه شده و قسمتی از نمای بیرونی و دروازۀ بزرگ آن باقی است . در این کاروانسرا برادران نوبیل روسی نفت واراداتی از روسیه را به فروش می رساندند) ، مدیریت میراث فرهنگی به سال ۱۳۷۶ش قسمت نمای بیرونی را تعمیر کرده است .
  • نظر بیگ ، واقع در بازارچۀ نظر بیگ ، کنار رود الوسجرد ، ویران گشته و اثری از آن باقی نیست .
  • حاجی همدانی/ اصغر ترکه ، روبروی بازارچۀ مصلّی  ویران شده و اثری از آن باقی نیست
  • حاج علی اصغر میدانچی، روبروی امامزاده ، ساختمان و پاساژ میدانچی
  • جعفری ، کمی بالا تر از کاروانسرای جعفری ، ویران شده و اثری از آن باقی نیست .
  • قاسم خان ، بالا تر از کاروانسرای جعفری ، مرکز بار فروشی شده است .
  • سرای روحانی ، سر گذر
  • سرای روحیه ،/ بیک علی / علی یالپانی  ، ( مرکز بار فروشی )
  • اقدامی ، اکنون سرای مروّت ، روبروی مدرسۀ آخوند
  • عبدالله ابلق ، جنب بازاچۀ گذر ،( مرکز بار فروشی )
  • سید حسن خسروی ، کمی بالاتر از کاروانسرای عبدالله ابلق ( توقفگاه اتومبیل )
  • حاج اصغر ، تقریباً نبش شاهزاده حسین .
  • پلوئی ، سر گذر ، نزدیک قبر اسکندر
  • حاج ابوالمحسن اعتمادی ، روبروی کاروانسرای پلوئی
  • ذوالریاستین / حاج محد میدانچی ، سر گذر ، ویران شده و اثری از آن باقی نیست .
  • سمیع ، انتهای کوچۀ آخوند ، ویران شده وبه خانه های مسکونی بدل شده است .
  • حاج فتح الله ، ویرا ن شده و به خانه های مسکونی بدل شده است .
  • حاج ابراهیم ، پای مصلّی ، پشت مسجد ملا جلیل ، ویران شده و جای آن خانه های مسکونی ساخته شده است .

*کاوانسراهای ضلع شرقی خیابان اکباتان  و تپّه هگمتانه:

  • میرزا کاظم ، بین راستای گذر ، حلاج خانه و سمسار ها  از کاروانسراهای معتبر همدان  مرکز صادرات فرش،
  • میرزا باقر،جنب کاروانسرای میرزا کاظم در احداث خیابان اکباتان، ویران شده و اثری از باقی نیست. ( حاجی رحیم ، تاجر رشتی ، ساکن همدان ، در وقایع شیخیه ، ثلث اموال خود از جمله کاروانسرای همدان را  « که  بایستی همان کاروانسرای میرزا باقر باشد » به حاجی میرزا باقر شیخی صلح نمود) .
  • تیمچۀ سیاوشی ، جنب کاروانسرای میرزا کاظم
  • تیمچۀ کاشی ها ، بازار فرش
  • گمرک نو ، شمال  کاروانسرای میرزا کاظم ، بازار فرش
  • روحیه ، شمال کاروانسرای گمرک نو داخل کوچۀ دباغخانه
  • – شهرستانی ، روبروی کاروانسرای روحیه
  • – گمرک کهنه ، / کاوانسرای شریف الملک ، واقع در تپۀ هگمتانه ، انتهای بازار آهنگرها قبلاً از مراکز مهم تجاری بوده ، و اکنون مرکز انبار ضایعات آهن است .
  • – حسن خان ، کمی بالاتر از مسجد دباغخانه ، یک در آن به راستۀ گلشن باز می شده ، با احداث خیابان اکباتان از بین رفته است .
  • -کاویانی ، واقع در تپۀ هگمتانه ، پشت کاروانسرای گمرک
  • – علی تبریزی ، واقع در تپۀ هگمتانه ، پشت کاروانسرای کاویانی ، این کاروانسرا به « ساربانها»  شهرت داشته ، زیر محل نگهداری شتران کاروانیان بوده و قبل از کاروانسرا کشتارگاه بوده است .
  • – حاجی خان میر آخور ، این کاروانسرا را حاجی خان ، میرآخورامیر افخم قراگزلو ساخته که محل خرید و فروش قاطر و یابو و ستور بوده و بعد ها مرکز پاک کردن گندم می شود ، سپس به خاطر کوبیدن ساقه و برگ توتون ، به «توتون کوبها» شهرت پیدا می کند ، و سرانجام به نام مالک جدیدش «کاروانسرای غلام شاهپروری » معروف ، و مرکز خرید و فروش چوب می شود . در منطقۀ باستان شناسی واقع شده ، ویران و اثری از آن بجا نمانده است.
  • – سید جواد / خرابه ، اول راستۀ آهنگرها ، مدتی محل حلاج ها و بعد رزین برها بوده و اکنون به جایش گاراژ ترانسپورت ساخته شده است .
  • – حاج درویش ، اول راستۀ آهنگر ها ، ویران شده و اثری از آن به جا نیست .
  • – صفدربیک ، نزدیک به چاله ای که در تپۀ هگمتانه توسط فرانسوی ها حفاری شده بود ، ویران شده و اثری از آن به جا نمانده است .
  • – میرزا خان ارمنی ، جنب کاروانسرای صفدر بیک ، و یران شده و اثری از آن به جا نمانده است .
  • – حسن عبا باف ، راستای لیجۀ مبین ( ادامۀ آهنگر ها) ویران شده و اثری ازآن باقی نیست .
  • – شادالله ، نزدیک کاروانسرای حسن عبا باف ، ویران شده و اثری از آن باقی نیست .
  • – علی نظر علی ، اول لیجۀ مبین ، در جوار مسجد که هم مسجد و هم کاروانسرا ویران گشته و اثری از آنها باقی نمانده است .
  • – حاج نبات، جنب حمام گازران در ساحل رود الوسجرد، سپس تبدیل به کارخانه رسومات می‌گردد، به خاطر نقل مکان رسومات به پای مصلی مخروبه می‌شود، و اکنون منطقه باستان‌شناسی است که هر دو ویران گشته‌اند و آثاری از آنها باقی نمانده است.

*کاروانسراهای ضلع غربی خیابان اکباتان :

  • – سه راه صادر/ تیمچه صادری ، اول خیابان اکباتان ، جلو مسجد جامع
  • -گلشن ، بین خیابان اکباتان و راستۀ گلشن ، صحافخانه و حلب سازها قرار دارد تجار معروف همدان چون حاج محمد نراقی و معین التجار در آن فعالیت داشته اند .
  • – شریفیه ، بین چهار راستای : صحافخانه ، نخود بریزها ، علاقبند ها و حلبی ساز خانه.
  • – شمالی / حاج رحیم / تحدید  ، ابتدای راستۀ زغالی ها
  • – صمدیه ، بین راستای زرگر ها و سبزه میدان قرار داشته و با احداث خیابان بابا طاهر ویران شده است .
  • – صندوق ساز ها ، اول سبزه میدان و خیابان باباطاهر ، به جای آن پاساژ استقلال بنا گریده سه در به خیابانهای باباطاهر ،و راستای زغالی ها و سبزه میدان داشته است.

*کاروانسراهای راستای یهودی ها/ کلیمی ها/ جودها / فلسطین :

۶۰– حاج صفر خان ، به اسم حاج صفر خان قراگزلو (عموی مجذوبعلی شاه کبودرآهنگی می باشد )

۶۱– سرای نو ، جنب کاروانسرای حاج صفرخان

۶۲- قلمدانی ، انتهای جنوبی راستای فلسطین ( کنار میدان کوچکه ) روبروی مسجد پیغمبر.

۶۳- ُمطّلب ، جنب سرای قلمدانی

۶۴– سرای یعقوب / یعقوب یاری ، جنب سرای مُطلّب ( چندی مدرسۀ علمیه بوده است )

۶۵– بانک ، انتهای جنوبی راستۀ فلسطین ( کنار میدان کوچکه) جنب مسجد پیغمبر که محل بانک عثمانی بوده است .

کاروانسراهای راستای پیغمبر/ گونی فروش هاو راستای قبله / نجّارها :

۶۶- پغمبر ، جنب مسجد پیغمبر ؟ راستۀ گونی فروش ها / شیشه برها

۶۷- قبله، جنب کاروانسرای پیغمبر ، در راستای قبله / نجّارها

۶۸- قدسیّه ،واقع در سبزه میدان بین دو راستای قبله و اسکندریه.                

۶۹ – کاروانسرای (؟)  این کاروانسرا در انتهای راستای قبله ، در محلۀ درب حکیمخانه  قرار دارد، در زمان قاجاریه و اوایل پهلوی مرکز فروش پارچه و محل طبابت پزشکانِ یهودی بود ، در حال حاضر به انبار کالا تبدیل شده است .

*  کاروانسراهای راستایِ حسین خانی :

۷۰- حاج ملا یوسف ، پشت کاروانسرای حاج صفرخان

۷۱- حاج شعبان احدی ، جنب کاروانسرای حاج ملا یوسف

۷۲- سید اصغر ، جنب کاروانسرای حاج شعبان ، روبروی کاروانسرای حسین خانی

۷۳- حسین خانی از کاروانسراهای نامی همدان بوده و در راستای حسین خانی قرار دارد.

۷۴- حاج غلام علی مرغی ، واقع در پشت کاروانسرای حسین خانی ، ویران گشته و اثری ازآن به جا نمانده است .

۷۵- حسن داملا ، جنب کاروانسرای حاج غلامعلی مرغی  ، ویران شده و اثری از آن به جا نمانده است .

۷۶- گوهریان / حاج محمد علی ، جنب کاروانسرای حسن داملا ، ویران گشته و اثری از آن نیست

*کاروانسراهای راستای پالان دوز ها :

۷۷- دالان دراز ، نبش دو راستای فلسطین و پالاندوزها

۷۸- مازوچی ، کمی پایین تر از کاروانسرای دالان دراز

۷۹ – رنگرز ها ، جنب کاروانسرای مازوچی (در دیگر آن به راستای حسین خانی باز می شود)

۸۰- حاج محمد مقصودی ، جنب کاروانسرای رنگرز ها ، سر نماز گاه .

۸۱ – سرافراز ، سرِ نمازگاه  روبروی کاروانسرای مقصودی

۸۲- سرای سینا ، روبروی کاروانسرای رنگرز ها

۸۳ – سقطچی ، روبروی کاروانسرای رنگرز ها

۸۴- نهاوندی ها ، روبروی کاروانسراهای دالان دراز و مازوچی

*کاروانسراهای راستای گندم فروش ها / گندمی ها:

۸۵ – حسین تخمی ، ( صادقی) / باب الحوائجی ، سرِ نمازگاه اول راستۀ گندمی ها

۸۶- حاج رضا/ حاج نقی ، جنبِ کاروانسرایِ حسین تخمی

۸۷- چوب بُرها . / حاج محمد چوب فروش ، سرِ نمازگاه ، روبروی کاروانسراِ حسین تخمی

۸۸ –  پشم ریسی ، جنبِ چوب بُرها ، روبروی سرای حاج رضا

۸۹- کارگاه قالی بافی روناسی ، جنب کاروانسرای پشم ریسی

۹۰- حاج خدا کرمی ، جنب کارگاه های قالی بافی

۹۱- فرجی ها ، در راستای گندم فروش ها ، اول بُنه بازارکه ویران شده است

۹۲- اجاق‌قلی، در راستای گندمی‌ها، روبه‌روی سرای فرجی‌ها، ویران گشته و آثاری از آن نمانده، به جایش ساختمان‌های مسکونی ایجاد شده (اجاق قلی، استاد بنای بنامی که متخصص در طاق‌های آجری ضربی بوده است.)

۹۳- محب علی موتاب (مولی) جنب مسجد حاج ابراهیم بیک ، در احداث خیابان آیت اله معصومی تخریب شده است .

*  کاروانسراهای راستای حاج فضل الله ( از طایفۀ قراگزلو ها):

۹۴- سُنّی ها ، / حاج هادی ، در چال دباغخانه

۹۵- حاج میرزا ، جنب سرای سُنّی ها

۹۶- حاج صفر چوب فروش ، جنب سرای حاج میرزا

۹۷- عطایی ، به فاصلۀ عرض راستۀ سر نمازگاه ، جنب سرای حاج صفر

۹۸- حاج حسین حصار خانی ، جنب سرای عطایی

۹۹- حاج علی ملک ، جنب کاروانسرای حاج حسین حصارخانی

۱۰۰- رسد باشی / پرویز عین القضات ، جنبِ کاروانسرای حاج علی ملک

۱۰۱- حاج علی اکبر پوستی زاده ، جنب سرای رسد باشی ، از سوی دیگر مسجد قدیمی حاج فضل الله

۱۰۲- قوچعلی ، روبرویِِ سرای عطایی ، منطقۀ باستان شناسی ، تخریب گشته اثری از آن نیست

۱۰۳- شیخ اصغر ، جنب کاروانسرای قوچعلی ، منطقۀ باستان شناسی ویران گشته و اثری از آن بر جا نیست

۱۰۴- غلامحسین ، جنب کاروانسرای حاج اصغر ، منطقۀ باستان شناسی  ، تخریب گشته و اثری از آن نمانده است .

۱۰۵ – حاج نجفی ، جنب سرایِ غلامحسین ، منطقۀ باستان شناسی ، تخریب شده و اثری از آن به جا نمانده است .

*کاروانسراهای محلۀِ گازران و دنبالۀِ راستای حاج فضل الله:

۱۰۶- شوشتری ها ، نزدیک میدان گازران فعلی قرار داشته ، و مرکز حمل و نقل گندم بوده است و اکنون در منطقۀ  باستان شناسی قرار گرفته ، تخریب  شده واثری از آن برجا نیست .

۱۰۷ – رضا جهانگیری ، جنب کاروانسرای شوشتری ها در منطقۀ باستان شناسی قرار داشته و تخریب شده و اثری از آن برجا نمانده است .

۱۰۸- گاری‌خانه نایب محمد احدی، در کوچه پیروادی گازران قرار داشته، محل ساخت درشکه و گاری بوده. در سال ۱۳۸۰ ش در خیابن کشی کاملا از بین رفت .

۱۰۹- کاروانسرا/ کارخانه آرد کاشی/ آسیاب در کوچه پیروادی گازران قرار داشته، این نخستین کارخانه آرد همدان بود (-کوچه پیروادی به علت واقع شدن در منطقه باستان‌شناسی و کشیدن خیابان- بلوار گازران- کاملاً از بین رفته است. )

۱۱۰- شعبان احدی ، پشت کارخانۀ آرد کاشی قرار داشته و مرکز «پیه» آب کردن بوده و اکنون اثری از آن بجا نمانده است .

۱۱۱-خشکباری ، با فاصلۀ کمی از کارخانۀ آرد کاشی

۱۱۲- باغچه ، نزدیک به مسجد آخوند کمی بالاتر از کاروانسرای خشکباری

۱۱۳- حاج مجید امیدی ، در جوار گنبِد علویان

۱۱۴- عسگری ها ، روبروی مسجد ِ علویان ، محل انباشتن گندم بوده است .

۱۱۵- علی اسدآبادی ، نزدیک گنبد علویان و کاروانسرای عسگری ها که با احداث بلوار علویان تخریب شده و اثری از آن به جا نمانده است .

۱۱۶- ابراهیم سمیعی ،  میدانِ میر عقیل / امامزاده عبدالله ، اول راستای اسمعلی خان ، ویران گشته و اثری از آن برجا نمانده است .                                                                             

۱۱۷- احدی ، دورِ میدان میرعقیل / اولِ راستای اسمعلی خان ، ویران گشته و اثری ازآن بجا نمانده است .

۱۱۸- اسمعلی‌خان، در راستای اسمعلی‌خان / کوچۀمسجد حاج کلبعلی (نزدیک میدان امامزاده عبدا…) این کاروانسرا در اواخر قاجاریه قرارگاه قزاق‌های تحت امر رضاخان بوده، هم راستا و هم کاروانسرا و همچنین خانه معروف اسمعلی‌خان ویران گشته و به جایش آپارتمان‌هایی ساخته‌اند.

*کاروانسراهای اطراف مدرسه زنگنه و درب حکیمخانه:

۱۱۹- کاروان سرای (؟)  اول راستای مظفریه ، پشت بانک صادرات این کاروانسرا تخریب و جایش تماشاخانه می سازند سپس آن را هم خراب می کنند و به جای آن بانک صادرات و مغازه هایی ساخته شده است .

۱۲۰ – عبدالرضا ، روبروی سبزه میدان

۱۲۱- حاج ابوالحسن ، راستای زرگرها ، در ضلع شمالی مدرسۀ زنگنه

۱۲۲- سیّد محمد ، نزدیک مسجد میرزا داود

۱۲۳- امیدی، اول کوچه جراح‌ها، در اوایل سلطنت پهلوی، چندی زندان نظمیه بوده، مشهور به «دوساق‌خانه». [اواسط خیابان باباطاهر] است »[۵]

توضیح :

۱- ساختار کالبدی فضایی شهر همدان از آغاز دوره اسلامی تا پایان دوره قاجار ، ابراهیم زارعی ،  مجله پژوهشهای باستان شناسی ایران ، ش ۱ ، دوره ۱، ص ۸۲

۲- ایران در گذشته و حال ، ابراهام ویلیامز جکسون ، ترجمه منوچهر امیری ، فریدون بدره ای ، ص ۱۷۲

۳- ساخت بازار همدان ، محمد ابراهیم زارعی ، فصلنامه فرهنگ مردم ،ش ۲۶ ، تابستان ۱۳۸۷،  ص ۵۶-۵۵

۴- هادی گروسین ، جستارهایی در زیست بوم  و تاریخ معاصر همدان ، ص ۸۷-۸۸

۵ – هادی گروسین ، بازار و پیشه های همدان ، ص ۲۲-۹و نیز جستارهایی در زیست بوم و تاریخ معاصر همدان ، ص ۹۶