گفتاری ازتاریخ و فرهنگ همدان 

گفتار اول :

نقش تاریخی و اجتماعی کاروانسرا های همدان :

   کلمه کاروانسرا ترکیبی از دو واژه پهلوی کاروان ( کاربان) به معنی مسافرانی که گـروهی سفر می‌کنند و سرای ، به معنی خانه و مکان است. کاروانسراها به جاماندگان عصری هستند که هنوز پای هتل، ویلا، متل و مسافرخانه به زندگی مردم باز نشده بود. بنابراین، این محل، بنایی بود که از کاروان ها در مدت استراحت شان پذیرایی می کرد.کاروانسراها به طور کلی به دو دسته ی اصلی تقسیم می شدند:

 کاروانسراهای درون شهری و کاروانسراهای برون شهری

کاروانسراها در ایران از جنبه های مختلف از جمله معماری، گونه شناسی و عناصرکالبدی، شناخت مصالح ، طرح و نقشه و زمان ساخت بنا، قابل بررسی و مطالعه هستند. نقش کاروانسراها در مبادلات تجاری، پخش و فروش تولیدات و توزیع درآمدها در مناطق گوناگون فرهنگی ، محل تعامل و تبادل فرهنگها و گسترش آداب، رسوم، سنت ها و عقاید سیاسی، محل استقرار امیران و حاکمان طی سفر، از اهمیت سوق الجیشی و نظامی، به ویژه رباط های مرزی، محل انتشار و تبادل اخبار سیاسی و اقتصادی شهرها و سرزمین های گوناگون بوده است.

 سابقه ی ساخت کاروانسرا در ایران به دوره ی هخامنشی برمی گردد. که با توسعه قلمروی ایران از قفقاز تا خلیج فارس و از آسیای مرکزی تا آسیای صغیر، مدیترانه و شمال آفریقا، توسعه ی راه ها مورد توجه قرار گرفت .

  که بعدها هم در دوره های پارت و ساسانی ، ساخت این نوع بناها گسترش یافت.در دوران اسلامی نیز به دلیل اهمیتی که تجارت، سیاحت و زیارت پیدا کرد، ساخت کاروانسراها رونق یافت .

سد ه ی دهم ه.ق و با روی کار آمدن سلسله ی صفویه، پر رونق ترین دور ه ی احداث و مرمت کاروانسرا در ایران بود. در این دوره ایجاد وحدت سیاسی، مذهبی و برقراری امنیت نسبی در ایران موجب رونق بازرگانی و توجه بسیار به را هها و تأسیسات ارتباطی شد .

 پس ازدوره ی صفویه با از میان رفتن آرامش نسبی سیاسی، ناامنی بر بخش های زیادی از کشور حکم فرما شد و مهم ترین کارکرد کاروانسراها حفاظت از جان و مال مسافران بود و در نتیجه تغییراتی در این نوع کاروانسراها به وجود آمد؛ مثلاً در چهار گوشه ی بنا، برجهای دفاعی ساخته شد و یا راه دالان ها به خارج مسدود گشت . 

  در دوره های افشاریه و زندیه، ساخت کاروانسراها همچنان ادامه یافت، اما به تدریج از اواسط دوره ی قاجار، ورود امکانات نوین ارتباطی که سفر را راحت تر و سریع تر می ساختند و در نتیجه برقراری ارتباط گسترده با اروپا به ایران راه یافته بودند باعث از رونق افتادن کاروانسراها و ویرانی تدریجی آ نها شدند. 

در دوران اسلامی، کاروانسراها پرشمارتر شد، زیرا اسلام مرزهای امپراتوری ساسانی و روم شرقی را از میان برداشت و اقوام و فرهنگها و مذاهب مختلف ساکن این دو قلمرو را در قلمروی واحدی جا داد و موجب سهولت و آزادی رفت وآمد در این مسیر شد .» عامل دوم، اهمیتی بود که اسلام برای رسیدگی به مسافران و در راه ماندگان قائل بود و بدین سبب، کاروانسرا نزد مسلمانان، مانند ساخت مسجد، مدرسه و حمام، جزئی از خیرات و مبرات بود.

در همه کتابهایی که درباره تاریخ و جغرافیای ایران نوشته شده و در همه سفرنامه های جهانگردان از توجه به راه و ساختمانهای پیوسته به آن و همچنین راهداری و پست منظم از روزگاران بسیار کهن سخن رفته است . و نیز وجود واژه هایی چون ساباط و رباط و برید در زبانهای زنده و مرده جهان که از گویشهای کهن ایرانی گرفته شده مؤید این نظر است که پهناوری سرزمین و دوری شهرها و آبادیهای ایران و کشورهای همسایه، ایرانی را ناچار می کرده است  ، که راههای پاکیزه و امن داشته باشد .  و منزل به منزل و آبادی به آبادی آسایشگاه بسازد و نیز برای اینکه کاروانها در بیابان راه خود را بیابند ، برجها و میل هایی برافرازد که از دور مانند برج دریایی رهسپاران را راهنمایی کند .در میان نام ساختمانهایی که بیرون از شهر و در کنار جاده ها بگوش می خورد نام کهن کربات یا کارباط که با کرا و کاروان پیوستگی تمام دارد این واقعیت را میرساند که کاروانهای ایرانی و غیر ایرانی حتی در دشتهای دراز و پهناور، بی سروسامان نبوده اند و به آسانی و آسودگی کالا ومسافر را از خاور به باخترو از شمال به جنوب می برده اند.

الف – رباط: رباط منحصراً به ساختمانهای کنار راه و به ویژه بیرون از شهر و آبادی اطلاق می شود و از روزگاری بسیار کهن به زبان تازی راه یافته و حتی از آن فعل نیز ساخته اند و رباط به معنای منزل گرفتن و آسودن در میان راه، بکار می رفته ، و شاید برخلاف آنچه در آغاز به نظر می آید ربط و  ارتباط هم از این واژه آمده  ، نه اینکه رباط مشتق از ربط باشد.رباط علاوه بر حوض و آب انبار دارای اتاقهای متعددی است که گرداگرد حیاطی را فرا گرفته و مسافران  می توانند یک یا چند شب در آن بیاسایند.

ب– کاربات : کاربات چنانکه پیداست خانه کاروان است و پیش از اسلام بجای کاروانسرا به کار می رفته ، و آن نیز مانند رباط دارای اتاق و حوض و یا پایاب است و گاهی فقط دو یا سه اتاق دارد و نمونه آن در آبادیهای کنار شاهراه کهن فارس خود نمایی می کند.

.ج –  کاروانسرا : به رباطهای بزرگ و جامع ، کاروانسرا می گویند چه در شهر و چه بیرون از آن باشد . کاروانسرا علاوه بر اتاق و ایوان دارای باره بند و طویله و انبار است و اغلب ورودی آنرا بازار کوچکی بنام غلافخانه تشکیل میدهد ، و برروی سر در آن چند اتاق پاکیزه قرار گرفته که به کاروانسالار اختصاص دارد.گاهی در دو سوی در کاروانسرا و رباط برجهایی جای گرفته، که در موقع ناامنی مورد استفاده مدافعان و راهداران قرار می گرفته است.

د– خان : خان نیز همان  کاروانسرا است و این ویژه در زبان تازی بطور مطلق بجای کاروانسرا بکار گرفته شده است.

ه– آب انبار :  آب انبار و منابع آب نوشیدنی در سراسر راههای ایران و در شهرهای این سرزمین به تعداد بسیار دیده میشود و بعضی از آنها که در شهرهای خشک و کم آب ساخته شده ، که  خود اثری بسیار زیبا و از لحاظ معماری شایان توجه است.

ح– حوض، برکه، پایاب، چاه : تأمین آب نوشیدنی برای مسافران و چهارپایان ایشان به ویژه در مناطق خشک مسئله ای بسیار مهم و حیاتی بود که با ساختن حوضهایی جهت ذخیره آب باران یا کندن پایابها به منظور دسترسی به آب روان کاریزهایی که احتمالاً از میان دشت  و نزدیک راه میگذشت، حل می شد. در جاده های پیوندی کویر و دشت پهناور میانه ایران که کمتر به آب دسترسی پیدا می شود و اگر هم آّبی باریک می گذشت چنان پرنمک و شور بود که نمی شد نام آب را بر آن نهاد شماره برکه ها  چاهها و حوضهای آب باران بیش از همه جا بود و معمولاً‌ هر دو فرسنگ یکبار و به ویژه در جایی که رباط و آّبادی نبود برکه های سرپوشیده یا چاه خانه به چشم میخورد که هنوز هم در راههای میان یزد و خراسان و راه دشتی تهران –کاشان – اردستان برجای مانده است و مورد استفاده قرار می گیرد. رباط و کاروانسرا گاهی بسیار ساده و منحصر به حیاط دور بسته است که حوض یا پایابی در  وسط دارد و آخیه و آخور رستوران در زیر سکو و ایوان پیشخوان اطاقها  یا کنار صفحه های بیرون است و در نقاط سردسیر بجای حیاط گنبد خانه ای در میان دارد و گاه علاوه بر اتاق و  ایوان و حیاط دارای باره بند و انبار و بازار و بالاخانه و برج و بارو و علافخانه است.در دالان کاروانسراهای با شکوه چند حجره آراسته برای پذیرایی از مسافران نامدار و سرشناس ساخته شده و گاهی بالای سردر، چند اتاق خوش منظر و مجلل دارد.درباره بند و اصطبل کاروانسرا صفه ها و تختگاههایی برای ستوربانان و خربندگان ساخته شده و در مدخل اصطبل اتاقهای پاکیزه تری هست که از یکسو به حیاط کاروانسرا و از سوی دیگر از میان رخنه یا روزنی درون باره بند را می نگرد و به]نظر می آید که این اتاقها به سران یا به اصطلاح چاروادارها اختصاص داشته است.             

 در کاروانسراها اتاق‌های مسافران معمولا پیرامون حیاط ساخته می‌شد و پشت آنها اصطبل قرار داشت که درب ورودی اصطبل‌ها در چهار گوشه داخلی بنا قرار گرفته بود و گاهی در ایوان ورودی به  حیاط باز می‌شده است. با این حال ، در دوره صفوی طرح معماری کاروانسراها متنوع شد و علاوه بر کاروانسراهای چهار ایوانی نوع کوهستانی، مدور، هشت ضلعی و کویری هم بر طبق موقعیت جغرافیائی و مکانی احداث شد. در دوره‌ های زندیه، افشاریه و قاجاریه احداث کاروانسراها به شیوه گذشته ادامه پیدا کرد تا این که کم کم ساخت آنها متوقف شد تا بناهای مدرن تر جایگزین آنها شوند.از دوره صفویه تا قاجاریه، طرح و نقشه کاروانسراها عموما از نوع چهار ایوانی بود و از لحاظ مصالح ساختمانی هم بر خلاف دوره متقدم که از آجر و سنگ استفاده می شد، بیشتر بناهای دوران های بعدی از خشت ساخته می شدند.آثاری که از کاروانسراهای کهن به دست آمده نشان می‌دهد که اتاق‌هائی برای نگهبانان، کاروانسرادار یا مامورین ساخته می‌شده است. ولی کاروانسراهای تجارتی داخل شهرها عموما دوطبقه بودند. »

کاروانسرا در همدان

         شهر همدان که بر سر راه های بازرگانی ابریشم و ادویه ، شرق و غرب ایران و سرزمین های مجاور آنرا به یکدیگر متصل می کرد ، از دیر باز ، نقش مواصلاتی مهمی  را بر عهده داشته است . از اینرو در خدمت رسانی به کاروان ها و مسافران دور و نزدیک ، در برون و درون شهر دارای مراکز پذیرایی و خدمت رسانی به مسافران بوده است .  از دوران باستان بنای شناخته شده ای که بتوان از آن به عنوان محل اقامت مسافران در شهر همدان نام برد ، دیده نمی شود . در دوران اسلامی نیز به علت هجوم اقوام و طوایف و ویرانی مکرر شهر به علت در گیری ها و جنگها اثری بر جا نمانده است . ولی می توان از وجود اینگونه ابنیه به ویژه به سبب قرار گرفتن شهر همدان در مسیر غربی ایران به عتبات عالیات ، وجود اینگونه بناها و رونق داشتن خدمات مرتبط با آن را حدس زد . رونق گرفتن ساخت کاروانسراهای درون و برون شهری ایران را اکثر تاریخ نگاران با عصر سلطنت شاهان صفوی پیوند داده اند. واژه های منزل کردن در رباطها و کاروانسرا ، در این زمان بر سر زبان ها می افتد . معمولا کاروانهای مسافران که با اسب و استر و شتر و کجاوه و پالکی به صورت دسته جمعی مسافرت می کردند ، در  محدوده  تقریبی هر چهل کیلو متر ( شش پرسنگ ) برای استراحت و تعلیف دامها در یک کارونسرا فرود می آمدند .  از کاروانسراهای بجا مانده دوران صفوی در خارج از شهر همدان و بر سر راههای بازرگانی و زیارتی غرب کشور ، در این دوران می توان از دو بنای بجا مانده ی فرسفج در بیرون شهر تویسرکان و تاجی آباد در نزدیکی شهر اسد آباد نام برد.

کاروانسرای فرسفج

        کاروانسرای فرسفج تویسرکان ، یکی از کاروانسراهای استان همدان کاروانسرای «شاه عباسی فرسفج» در ۲۳ کیلومتری جنوب غربی تویسرکان و ۵ کیلومتری جاده تویسرکان-کنگاور در جنب روستای فرسفج در کنار جاده قدیمی قرار گرفته است. ، که آن نیز در زمان صفویه احداث گردیده بود، ساخته شده است و از راه های مواصلاتی مهم محسوب می شود و پایتخت را به سرحدات غربی متصل می کند. این جاده تا یک قرن پیش دایر و مورد استفاده کاروانیان قرار داشته و تا پنجاه سال پیش نیز بیشتر قسمت های این بنا سالم و پابرجا بوده ولی طی نیم قرن اخیر تدریجاً متروک گردیده است . کاروانسرای فرسفج با اضلاعی در حدود ۶۵ متر به مساحت تقریبی ۴۰۰۰ مترمربع متشکل از یک محوطه بزرگ مربع شکل می باشد که گرداگرد آن اتاق های متعدد متصل به هم با ایوان ها و فرش اندازهایی مناسب برای اقامت مسافرین بوده و به موازات جبهه های شمالی و شرقی و غربی حیاط در کاروانسرا سه ردیف اصطبل وجود داشت.در این کاروانسرا همچنین انبارهای متعدد برای ذخیره و نگهداری علوفه ساخته شده بود .

 کلیه قسمت های بنا از آجر ساخته شده و با داشتن دیوار های قطور و سقف های طاق ضربی آجری از استحکام فوق العاده ای برخوردار بوده است . 

      

  از سوی دیگر در چهارگوشه آن برج های آجری استوانه ای ساخته شده که بدنه آن با آجرهای تراشیده و ظریفی پوشیده شده است . بنای مذکور علاوه بر اینکه محل مناسبی برای بیتوته مسافران محسوب می شد وجود برج و بارو موجب این تصور است که احتمالاً جنبه نظامی نیز داشته است . در داخل بنا نیزدر قسمت فوقانی برج ها چند ردیف آجرکاری کنگره شکل اجرا شده است و نیز در سطح جانبی و سقف های بهار خواب ها و ایوان های جلوی حجرات آجرکاری ظریف به چشم   می خورد. در لبه پشته بام گرداگرد کاروان سرا بطرف خارج و در هر ۷۰ متر ناودان هایی از سنگ سفید کار گذاشته بودند . مدخل و سردر ورود با چند ردیف طاق جناغی شکلو ردیف هایی از تزئینات آجری ساخته شده و در این قسمت محوطه مدوری وجود دارد که سقف گنبدی آن را با ردیف های منظم آجر پوشانده اند .این بنای تاریخی به شماره ۱۹۷۰ در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است.

کاروانسرای تاج آباد سفلی

از منزلگاه های زیارتی غرب کشور محسوب می شود کاروانسرای صفوی تاج آباد سفلی در گذشته یکی از منزلگاه های کاروان های زیارتی جاده کربلا بوده است.

قدمت کارونسرا                                       

این بنا در محل به کاروانسرای شاه عباسی معروف است و تاریخ آن به دوران صفویه بر می گردد و مصالح اصلی به کار رفته در بنا متشکل از آجر و ملات ساروج است

   موقعیت جغرافیایی کاروانسرا                                         

کاروانسرای روستای تاج آباد در مسیر عتبات عالیات درداخل روستا و در راه همدان کرمانشاه مستقر شده و طرز و شکل ظاهری بنا بصورت پلان مدور دایره ای است.

   حیاط.کاروانسرا در وسط حیاط بنا دو عدد چاه آب وجود داشته است که اصطبل ها در پشت کاروانسرا، اتاق ها و حجرات در جلو و مشرف به صحن حیاط مرکزی قرار دارند از سوی دیگر نوع قوس های استفاده شده در این بنا جناغی است و در داخل حجرات و اصطبل ها آثار طاقچه های متعددی دیده می شود.                                                                        

حجره کاروانسرا  در مقایسه با ابنیه مشابه در ایران بسیار نادر و حائز اهمیت است . دارای ۲۶ حجره در گرداگرد بناست. دارای دو حلقه چاه آب و حیاط صحن آن مفروش به سنگفرش است.                            

مصالح به کار رفته در کاروانسرا  :                                                                                     

  این کاروانسرا از اقدامات مشترک دو تن از افراد به نام : زبیده خانم از نوادگان فتحعلیشاه قاجار و حاجی میرزا علینقی کوثر همدانی با مصالح اصلی سه نوع آجر قرمز و ملاط ساروج احداث گردیده است.  کاروانسرای تاج آباد اسد آباد به شماره ۱۸۷۲ در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است.  کاروانسرای تاج آباد از منزلگاه های زیارتی غرب کشور محسوب می شود، دهد.  این بنا در محل به کاروانسرای شاه عباسی معروف است و تاریخ آن به دوران صفویه بر می گردد.                                           

کاروانسرای صفوی تاج آباد در ۲۵ کیلومتری شمال غربی شهر همدان به اسدآباد، سمت راست جاده و در روستای تاج آباد سفلی (رسول آباد)، داخل بافت روستا قرار دارد...

منابع:

۱  –  ایران از آغاز تا اسلام ، گیرشمن ، ص ۱۵۸نابع :

 ۲  –  کاروانسرا در فرهنگ ایران  ، تکمیل همایون ،ص ۲۰۵-۲۰۷

 ۳ – سفرنامه شاردن ، شاردن، ترجمه عباسی محمد ،ص ۱۷۱ سیوری،راجر، ترجمه ، عزیزی کامبیز، ص ۱۵۲

 ۴ – تاریخ هنر و معماری ایران در دوران اسلامی ، کیانی  ، و کلایس ،

 ۵ – تاریخ هنر و معماری ایران در دوران اسلامی، کیانی، ص ۴۶

 ۶  – معماری اسلامی ایران ، ویلبر، ص  ۴۶

  ۷- برگرفته از کتاب کاروانسراهای ایران و ساختمانهای کوچک میان راه ها ، ماکسیم سیرو ، ترجمه عیسی بهنام

۸-  برگرفته از کاروانسراهای ایران ، ماکسیم سیرو ، ترجمه : عیسی بهنام