همدان و اصفهان در گذر تاریخ

                                                 نگارش : هادی گروسین

در روزگار مادها قسمت غربی فلات ایران از کوههای آذربایجان گرفته تا کوه های چهارمحال و بختیاری محل سکونت اقوام آریایی بوده که در هزار سال قبل از میلاد در این منطقه ساکن شده بودند و متشکل از هفت طایفه بودند که خاندان “دیوکس” در منطقه همدان و طایفه “پارتاکنا” در منطقه اصفهان از آن جمله اند. زیستگاه مادان یا مادستان به سه استان تقسیم می شد:

                                            آرامگاه بوعلی سینا در همدان

 ماد “آتروپاتن” که همان آذربایجان است. ماد “سفلی” یا” ماد کبیر” که ناحیه همدان بود و بعدها عراق عجم نام گرفت. و مرکز آن حتی مادستان “هنگمتانه” بود. ماد “پارتاکنا” که توسط زاینده رود مشروب می شد و شهر اصفهان “اسپادانا” برکرا نۀ آن قرار داشت.(۱) “اسپادانا” در کل از واژه اسب (اسپ) گرفته شده و معنی جایگاهی است که در آنجا اسب پرورش میداده‌اند. (یکی از نمادهای باستان) همچنین گفته شده “محل استقرار سپاهیان اسب سوار، سوار نظام بوده است. همچنان که واژه” اَسپهبد” به معنی کسی که به سرداری رزمیان سواره سپاه نایل گشته است.(۲) در قرون اولیه اسلامی نقاط مسکونی اصفهان در ساحل چپ زاینده رود قرار داشته که شامل دو شهر در کنار یکدیگر بوده، یکی “جی” که شهرستانه هم نامیده می‌شد و برج و باروئی داشت و دیگری” الیهودیه” که وسعتش دو برابر”جی” بود و فاصله آنها حدود سه کیلومتر بوده است.(۳)( جغرافی نویسان قدیمی ترین بخش اصفهان را که تا حدی با جلفای کنونی مطابقت دارد.” جی” می نامیدند .)گفته شده است که جی معرب “گئی” می باشد که گویا برگرفته از نام کاوه آهنگر اصفهانی می باشد.(۴)

                                                  پل شهرستان در اصفهان

 دو شهر همدان و اصفهان از همان زمان باستان با هم در ارتباط بوده‌اند عامل مهم این ارتباط وجود یهودیان ساکن در این دو شهر بوده است. آنطورکه که مورخان نوشته‌اند و نیز از کتب عهد عتیق بر می آید، گروهی از یهودیان در قرن هشتم قبل از میلاد توسط “شالمانسر” پادشاه آشوری به ناحیه کوهستانی ایران کوچانده شدند. 

      در قرن ششم پیش از میلاد نیز در زمان کوروش کبیر و سایر پادشاهان هخامنشی گروه زیادی از یهودیان بعد از آزادی از اسارت بابِل به میل خود به شهرها و مناطق مختلف ایران به قصد سکونت پراکنده شدند. از شهرهای مهم محل سکونت آنان همدان و اصفهان بود که در آنها کنیسه ها و معابد متعددی برپا کرده بودند. ارتباط تنگاتنگ تجار این قوم در اصفهان و همدان و داد و ستد بازرگانی این دو شهر سبب بروز گفتارهایی شد که همین گفتارها بعدها از زبان مورخان به گونه سند تاریخی ارائه شده است. از جمله اینکه همین تجار برای مراوده و نزدیکی این دو شهر با هم به تاریخ باورانده‌اند که همدان و اصفهان دو برادرند و از فرزندان فلوج بن سام بن نوح می باشند.(۵) برخی از مورخان اسلامی هم بر این باورند که اصفهان و همدان را جمشید پیشدادی ساخت در دوران اسلامی اصفهان به همدان و قم و ری چهار شهر معتبر ولایت عراق عجم بوده‌اند شاعری در این مورد گفته است:

چهار شهر است عراق، از ره تخمین گویند      

                                     طول و عرضش، صد درصد بود و کم نَبُود

صفهان کاهل جهان، جمله مُقِرّند بدان

                                                 در اقالیم چنان شهر مُعظّم نَبُود

            همدان جای شهان، کز قِبَل آب و هوا

                                        در جهان خوشتر از آن بقعه خُرّم نَبُود

قم به نسبت کم از اینهاست، ولیکن آن نیز

                                        نیکِ نیک ار چه نباشد، بَدِ بَد هم نَبُود

معدن مردمی و کان کرم شیخ بلاد

                                  ری بود ری که چو ری در همه عالم نَبُود

منابع :  *****

۱ – ص ۷۹ – ۹۲ تاریخ ماد،دیاکونوف، ترجمه کریم کشاورز

۲ – ص ۲۲۵ فرهنگ ایران باستان نگارش پورداوود

۳ – ص ۲۱۹ جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت شرقی تالیف لسترنخ، ترجمه محمود عرفان

۴ – ص  ۳۰۸ سفرنامه جکسن، ترجمه منوچهر امیری، فریدون بدره ای

۵ – ص ۳۵ البلدان، ابن فقیه همدانی، ترجمه ح- مسعود، بخش مربوط به همدان

۶ – ص ۸۸ نزهت القلوب، حمدالله مستوفی به تصحیح دکتر محمد دبیرسیاقی