گفتاری کوتاه در باره زمان ومکان زردشت 

                                                     عبدالله مظاهری

این سوال که زردشت پیامبر ایرانی در چه زمان می زیسته وزادگاه او کجا بوده است ، نظرها و گزارش های متفاوتی وجود دارد. علت اختلاف نظرها و ابهاماتی که در این باره دیده می شود، یکی دیرینگی وقدمت زردشت و زردشتیگری است ، و دیگر وجود انبوهی از روایت های مغشوش و افسانه گونه ایست که  زندگی این پیامبر ایرانی رادر بر گرفته است . به همین سبب پژوهشگران برای  رفع ابهامات وغبارروبی و شفاف سازی چهره و آموزه های زردشت با  دشوار ی هایی روبرو هستند .تا جایی که  برخی  به غلط زردشت را  شخصیتی  غیر تاریخی و افسانه ای دانسته اند . ولی جای هیچ شکی نیست که زردشت یک شخصیت واقعی و تاریخی و ایرانی تبار ست که در برهه ای از تاریخ می زیسته ومانند دیگران خانواده و زندگی اجتماعی داشته است . او آئین نوینی آورد وبه  تبلیغ و ترویج آن پرداخت . گزارش ها و اسناد در باره ی زردشت متنوع و فراوان است ولی می توان آن هارا به سه دسته  تقسیم کرد:

۱- تألیفات مورخین یونانی و رومی در سده های پیش از میلاد

 ۲- متون سنتی و دینی بجای مانده از علما و نویسندگان زردشتی

۳ – تحقیقات خاورشناسان و پژوهشگران معاصر

الف – زردشت در چه زمانی می زیست ؟ 

“خسانتوس” مورخ یونانی(سده پنجم پ.م) می گوید که : پیامبر ایرانی در شش هزار سال پیش از حمله خشایارشا به یونان ( ۴۸۰پ.م) می زیسته و مورخان دیگری هم از جمله پلوتارک ، کتزیاس  ،توسیدید ، سال هایی  را برای زمان زندگی زردشت بیان کرده اند که چندان تفاوتی با نظر خسانتوس ندارد .(پور داوود :۱۳۸۷،ص۲۶)

  پور داوود می گوید : گزارش های آنان بیشتر به مبالغه و غیر واقعی شبیه است و نمی توانیم  به صحت شان اعتماد کنیم ، مگر اینکه بپذیریم که گزارش خسانتوس مبنی بر شش هزار سال قبل از حمله خشایارشاه به یونان ، در واقع ششصد سال بوده که در اثر خطای کاتب و یا نساخ ، یک صفر به آن افزوده شده، در این صورت باید زمان زرتشت را هزار و هشتاد  پیش از میلاد بدانیم . یعنی عدد۶۰۰ را به ۴۸۰  اضافه کنیم که عدد ۱۰۸۰ به دست می آید . در این صورت تاریخ زندگی زردشت  چند سده پیش از پیدایش حکومت ماد هاست .

جان بی ناس، پژوهشگر آمریکایی، اگر چه سال ۶۶۰ پیش ازمیلاد را تولد زردشت نوشته ولی تردید دارد و می گوید که قرائن و شواهد نشان می دهد که زردشت قدیمی تر از آن است و زمان او به هزاره پیش از میلاد می رسد.(ناس :۱۳۵۴، ص۳۰۲  )  

متون دینی وسنتی زردشتیان که بیشتر در سده های سوم وچهارم هجری و به ضرورت و ا قتضای زمانه توسط برخی از موبدان و علمای زردشتی نگارش یافته ، اطلاعات نسبتاً جامعی اززندگی وآموزه های زردشت را در اختیار قرارمی دهند . مطالب آن ها  بسیار متفاوت با گزارش های مورخین یونانی ست  . نوشته هایشان  منطقی تر و واقعی تربه نظر می رسد .  از جمله : کتاب های  دینکرد ، بُندهشن، اردی ویراف نامک  و  زادسپَرم در باره زمان زندگی زردشت مواردی را بیان کرده اند که اندک تفاوت هایی با هم دارند ،  در کتاب “بُندهشن” آمده است که زردشت در ۲۵۸سال پیش از حمله اسکندر به دنیا آمد. می دانیم که اسکندر در سال ۳۳۰ پ.م بساط هخامنشی را برچید. پس ولادت زردشت طبق گزارش کتاب بندهشن ۵۸۸پ.م است . کتاب”اردی ویراف نامک” بعثت زردشت را ۳۰۰سال قبل از اسکندر نوشته است . چون زردشت در سی سالگی مبعوث گردیده پس تولد او سال۲۷۰پیش از حمله اسکندر بوده ، پس طبق گزارش این کتاب ، ولادت زردشت را باید سال ۶۰۰پ.م  بدانیم .. قول دیگر این است که وی در ۶۶۰ به دنیا آمده و ۷۷ سال زیسته و در ۵۸۳ پ.م از دنیا رفته است . در این صورت تاریخ زندگی زردشت را باید سال های  ۵۸۳ -۶۶۰ پ.م بدانیم. اگر سال هایی را که متون دینی زردشتی در باره زندگی زردشت گفته اند را بپذیریم در آن صورت زندگی او همزمان با حکومت ماد هاست .

ب – زادگاه زردشت کجا بوده است ؟        

این که زردشت در کجا زاده شده وپیش از حضور در دربار گشتاسپ شاه ، در کدام شهر یا منطقه ای روزگار می گذرانده ، به طور قطع مشخص نیست . پژوهشگران  حوزه زردشت شناسی و محتویات کتب مقدس زردشتیان  ، دراین باره ، آن چنان گزارش های متفاوت و متناقض ارائه کرده اند که امکان اظهار یک نظری که بتواند مقبولیت نسبی  را به دست دهد وجود ندارد . آن چه که به وضوح می توان گفت این است که او به مقصد بلخ مرکز پادشاهی گشتاسپ مهاجرت نموده، ولی مبداء این مهاجرت  کجا بوده ، نظر ها متفاوت است .

مهم ترین سند در باره مکان زردشت “گاته ها” ست که اتفاق نظر بر این است که سرودها ونیایش های زردشت در این بخش از اوستا مکتوب  است . در آنجا آمده که  زردشت خطاب به اهورمزدا می گوید: به کدام خاک بگریزم به کجا پناه جویم .پیشوایان و شرفا از من کناره می جویند. ای اهورمزدا تو خود بنگر و مرا درپناه خویش گیرچنان که دوستی دوستی را پناه دهد.

از این نیایش بر می آید که او در جایی که به تبلیغ آئین خود می پرداخته با بی مهری و آزار همشهری های خود مواجه بوده است که معلوم نیست این همشهری ها کجایی بوده اند .  البته متون دیگر هم این شکوائیه را بیان کرده اند. از این جهت به نظر می رسد که برای رهایی از گزند مخالفان و ایجاد زمینه های ترویج آئین خود به مشرق ایران رفته است » (پور داوود:۱۳۸۷،ص  ۲۸ وص۳۷ )

یک نظر بر این است که وی ازاهالی آذربایجان بوده و در سی سالگی و در نزدیکی های دریاچه چی چست(ارومیه) مبعوث گردیده است  . کسانی که چنین ادعایی دارند استناد می کنند که چون در متون و باورهای زردشتیان  گفته شده که نطفه زردشت در دریاچه چیچست نگهداری می شود. و سر انجام شوشیانت  منجی آیین زردشت ازآن جا متولد خواهد شد ،  واز طرفی نیز وبا توجه به این که زردشت اطلاعات کافی در باره آئین مغان داشته وبا عقاید آن ها مخالفت می کرده است و می دانیم که آتروپاتیگان (آذربایجان) از زمان های پیش از زردشت مرکز فعالیت مغان (آتوربانان) بوده . پس زردشت از مردم آن خطه است که درآن جا مبعوث شده ولی در اثر آزار مخالفین ناچار به ترک زادگاه خود گردیده است . این که موطن زردشت آذربایجان است ، به دلایلی پذیرفتنی نیست . گیرشمن  نیز  می گوید :« زادگاه زردشت  سرزمین ماد است و از آنجا  برای موعظه به ایران شرقی رفته و او در دوره ماد ها می زیسته  وآئین او همزمان با آئین بودا (سده۶پ.م)  است. امّا این که کدام شهر یا ناحیه از ماد زادگاه زردشت بوده را بیان نکرده است » .(گریشمن: ص۱۷۹)   خاور شناسان دیگری از جمله :  وست ، میّلت و جکسون و … تقریباً نظرها مشابه گیرشمن  را بیان داشته اند .  

آر.سی.زنر  نویسنده کتاب طلوع و غروب زردشتیگری ، تاریخ زندگی زردشت  را  ۵۵۱- ۶۲۸پیش از میلاد می داند . ولی زادگاه او را به طور قطع مشخص نکرده ، می گوید : « به احتمال زیاد اهل ری در ماد بوده که بعداً به خوارزم گریخته  و در نهایت در جوار ویشتاسپ شاه پناه و مأوا گرفته است ».(زنر :۱۳۸۹ ص۳۷)

به نظر هرتسفلد زادگاه زردشت ری بود که از آنجا ابتدا به زرنگ (سیستان ) وپس از مدتی به خوارزم  رفت و  به تبلغ  پرداخت . هرتسفلد با  استناد به این که  نطفه زردشت  در دریاجه هامون توسط  ۹۹۹۹  فرشته نگهداری می شودکه از این نطفه ، منجی زردشتی بنام  شوشیانس پدید خواهد آمد. خاستگاه زردشت را در آن ناحیه دانسته است 

 اما کریستن سن ایرانشناس دانمارکی  نظر او را نمی پذیرد وبه نکته ی قابل تأملی اشاره می کند و می گوید که  « فقدان هر قرینه ایی از تمدن آسیای علیا در گاتا ها ، ما را بر آن می دارد که سر زمین اصلی آیین زردشت را در ناحیه ایی واقع در شمال یا شرق سرزمینی که قبایل ایرانی در روزگاران قدیم سکونت داشته اند و در  آن جا شرایط طبیعی زندگی چادر نشینی با زندگی کشاورزی آمیزش یافته بود قراردهیم » (کریستن سن :۱۳۹۳ص۳)

 نیز گفته اند « برطبق دلایل متکی به اصول زبان شناسی، تاریخ ظهور زردشت را باید درپیش از هزاره اول جستجو کرد و موطن اورا در خاور ایران وشهر بلخ دانست .زیرا که زادگاه او “ائیرا ن وائیج ” یعنی منطقه شمال شرقی ایران و نزدیک خوارزم بود و در همان جا به پیامبری برگزیده شد»  (رضی:۱۳۸۳،ص۳۰)

 لازم به ذکر است  که درادبیات جدیدتر( دوره ساسانی ) دو نظر در باره ” ائیران و ائیچ” در برابر یکدیگر قرار می گیرند ، از طرفی آن جا یک ناحیه ی اساطیری تلقی می شود و از طرفی خواسته اند آنرا یک ناحیه ی معین از نواحی ایرانی نشین بپندارند. این ناحیه اول همان خوارزم است وناحیه دوم آذربایجان است که در عهد ساسانی آتشکده ” آذر گشنسب ” در آنجا قرار داشته است . (کریستن سن :۱۳۹۳،ص۸۳)  

 نتیجه :     

 با عنایت به مباحث مذکور متوجه می شویم که وحدت نظر قطعی و حتی نسبی در باره زمان و مکان زردشت حاصل نشد . ولی گر بخواهیم این مباحث را دسته بندی کنیم در این صورت سه نظر این باره ارائه گردیده است:                

الف- سده ۷پ.م   در   آذربایجان   

ب – سده ۷ پ.م  در  ری  

ج – سده ۱۱ پ.م در خوارزم (ائیران وئیجو)

 * مواردی وجود دارد که نشان می دهد زردشت اهل ری و یا آذربایجان نبوده زیرا که  اولاً در هیچ جای اوستا نامی از شهرها و نقاط غربی و مرکزی ایران نیامده است و اگر زردشت از اهالی یکی از آن مناطق بود دست کم می باید ذکری از آن ها می شد و ثانیاً اگر چنان که گفته شد معاصر ماد ها می بود ، حتماً نامی و یادی ازشاهان و مردمان آن سامان به میان می آمد  وثالثاً هیج نام ونشانی از زردشت در کتیبه های هخامنشی که سال ها پس از ماد ها نگاشته شده اند ، دیده نشده که نشان دهد که دست کم  آنرا می شناخته اند .  پس می توان گفت  که زردشت ازمردم  آن ناحیه نیست و حد اقل اهل غرب فلات  ایران نبوده است و زمان  زندگی وی پیش از دوره مادی می باشد . پس با احتمال زیاد و با تکیه بر منابع اولیه زردشتیان باید بگوئیم که  زردشت در سده ۱۱،۱۲پ.م ظهور کرده و اهل جنوب دریای خوارزم (شمال ازبکستان) بوده ولی به بلخ و شرق افغانستان هجرت کرده وآئین خود را به گشتاسپ (ویشتاسپ) عرضه نموده و از حمایت وی برخوردار شده است.

     کتاب نامه  :

   ۱- اوستا ، ترجمه و پژوهش هاشم رضی ، انتشارات بهجت ۱۳۸۳

   ۲ – زنر ، آر، سی،   طلوع و غروب زردشتیگری ، ترجمه تیمور قادری ،امیر کبیر چاپ سوم ۱۳۸۹ 

  ۳- پور داوود ، ابراهیم ، اوستا  ،  دنیای کتاب ،چاپ پنجم ۱۳۸۷

  ۴ -کریستن سن ، آرتور ، کیانیان ، ترجمه  ذبیح الله صفا ، انتشارات علمی فرهنگی  چاپ هشتم ۱۳۹۳ 

  ۵ -گیریشمن ، رومن ،  ایران از آغاز تا اسلام   ، ترجمه محمد معین ،بنگاه ترجمه و نشر کتاب ،چاپ دهم ۱۳۷۲

  ۶ – ناس ، جان بی ، تاریخ جامع ادیان ، ترجمه علی اصغر حکمت ، انتشارات پیروز چاپ سوم ۱۳۵۴